Eser ve sanatçı5 dk okuma
Osman Hamdi Bey'in Kaplumbağa Terbiyecisi Tablosu ve Osmanlı Resminin Dönüşümü
Kaplumbağa Terbiyecisi, Osman Hamdi Bey'in 1906'da tuval üzerine yağlı boyayla yaptığı ve bir yıl sonra yeniden resmettiği tablodur. Eser, Osmanlı ressamlarının Batı resim tekniğini kendi konularıyla buluşturduğu dönemin en bilinen örneğidir. Tablonun iki versiyonu bugün Beyoğlu'ndaki iki ayrı müzede sergilenir.
MuseConnect editörleriYayın

Bu rehberde · 9 bölüm
Bu rehberde iki versiyon arasındaki farkları, tablonun tekniğini ve en çok tartışılan yorumlarını bulacaksınız. Osmanlı resminin minyatürden tuvale uzanan yolunu da kısaca özetliyoruz.
Kaplumbağa Terbiyecisi ne zaman ve nerede gösterildi?
İlk versiyon 1906'da tamamlandı ve aynı yıl Paris'te sergilendi. Tablo, 1 Mayıs 1906'da Grand Palais'de açılan Fransız Sanatçılar Derneği Salonu'nda "L'homme aux Tortues", yani "Kaplumbağalı Adam" adıyla gösterildi. Osmanlı Ressamlar Cemiyeti'nin gazetesinde ise "Kaplumbağalar ve Adam" olarak anılır. Bugün bildiğimiz Kaplumbağa Terbiyecisi adı sonradan yerleşti.
İlk versiyon yaklaşık 2,2 metre yüksekliğinde dikey bir tuvaldir. Bu ölçek, eseri minyatürün kitap sayfasına sığan boyutundan belirgin biçimde ayırır.
Osman Hamdi Bey kimdir?
Osman Hamdi Bey (1842–1910) ressam, arkeolog ve müzecidir. Gençliğinde Paris'te Jean-Léon Gérôme'un öğrencisi olarak resim eğitimi gördü. Müze-i Hümayun'un, yani bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin müdürlüğünü yaptı. 1883'te kurduğu Sanayi-i Nefise Mektebi bugün Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi olarak sürüyor.
İki versiyon arasındaki fark nedir?
İki versiyonun en bilinen farkı kaplumbağa sayısıdır. 1906 tablosunda beş, 1907 tablosunda altı kaplumbağa vardır. İkinci versiyon ilkinden daha küçüktür ve farklı bir müzede sergilenir.
| 1906 versiyonu | 1907 versiyonu | |
|---|---|---|
| Kaplumbağa sayısı | 5 | 6 |
| Ölçü | Yaklaşık 2,2 m yüksekliğinde | 136 x 87 cm |
| Sergilendiği müze | Pera Müzesi | Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi |
İki tablo da Bursa Yeşil Camii'nin bir odasında geçer ve kompozisyonları birbirine oldukça benzer. İkinci versiyonda terbiyecinin sağındaki duvarda çerçeveli bir hat ve pencere kenarında bir testi görülür. Ressamın el yazısıyla yazdığı bir ithaf notu da bu versiyonda yer alır.
Tablo hangi teknikle yapıldı?
Kaplumbağa Terbiyecisi, tuval üzerine yağlı boya tekniğiyle yapılmıştır. Yağlı boya yavaş kuruduğu için ressam renkleri katman katman uygulayabilir ve ışık geçişlerini yumuşatabilir. Bu da minyatürün düz renk alanlarından farklı bir görsel dil doğurur.
Işık, perspektif ve figür çalışması Avrupa akademik resminin diliyle kurulmuştur. Konu ise Osmanlı dünyasındandır: Bursa'daki bir cami odasında elinde ney tutan, kırmızı entarili bir derviş görülür. Terbiyecinin sırtında nakkare benzeri bir vurmalı çalgı da durur.
Adının aksine kaplumbağalar, terbiye edilmekten çok yerdeki yeşillikleri yerken resmedilir. Terbiyeci onları düşünceli bir tavırla izler.
Osmanlı resmi minyatürden tuvale nasıl geçti?
Osmanlı resmi 19. yüzyılda kitap sayfasına bağlı minyatürden tuval üzerine yağlı boya resme geçti. Bu geçiş, askerî okullardaki resim derslerinden Sanayi-i Nefise Mektebi'nin kuruluşuna uzanan bir süreçte gerçekleşti. Osman Hamdi Bey bu sürecin en tanınmış isimlerinden biridir.
Başlıca farklar şöyle sıralanabilir:
- Ölçek: Minyatür kitap sayfasına sığar. Tuval resmi ise duvara asılan, tek başına bakılan bir eserdir.
- Perspektif: Minyatürde mekân düz bir yüzey gibi kurulur. Yağlı boya resimde derinlik ve ışık gölge öne çıkar.
- Konu: Minyatür çoğunlukla tarihî olayları ve saray sahnelerini anlatır. Yeni resimde manzara, portre ve günlük yaşam sahneleri yaygınlaşır.
- Teknik: Minyatürde kâğıt üzerine mürekkep ve guaj hâkimdir. Yeni resimde tuval ve yağlı boya kullanılır.
Kaplumbağa Terbiyecisi bu dönüşümün özlü bir örneğidir. Batı tekniği ile Osmanlı konusu aynı tuvalde buluşur.
Kaplumbağa Terbiyecisi ne anlatıyor?
Tablonun anlamı konusunda tek bir kesin yorum yoktur. En yaygın okuma, terbiyecinin geri kalmış bir toplumu çağdaşlaştırmaya çalışan yorgun bir aydını temsil ettiği yönündedir. Bu yorumda kaplumbağalar değişime direnen toplumu simgeler.
Başka okumalar da öne sürülmüştür. Bir yoruma göre Osman Hamdi Bey kendini terbiyeci, kendi çalışma biçimine uyum sağlayamayan astlarını ise kaplumbağalar olarak göstererek onları hicvetmiştir. Bir başka öneri, kaplumbağaların Osman Hamdi Bey'in Paris sokaklarında gördüğü kaplumbağalardan ilham aldığıdır.
Tarihçi Edhem Eldem gibi araştırmacılar bu yorumların bir kısmını "aşırı okuma" olarak değerlendirir. Bu nedenle tabloyu tek bir mesaja indirgemek yerine, birden çok okumaya açık bir eser olarak görmek daha doğrudur.
Tablonun ilham kaynağı neydi?
Tablonun olası ilham kaynağı, 1869'da Fransız Le Tour du Monde dergisinde yayımlanan "Charmeur de tortues" adlı bir gravürdür. Gravür, Japonya izlenimlerini anlatan İsviçreli diplomat Aimé Humbert'in yazısına eşlik eder ve bir Japon gravüründen esinle çizilmiştir. Yazıda Koreli kaplumbağa terbiyecilerinden söz edilir. Gravürde küçük bir davul çalan bir adam ve masaya tırmanan kaplumbağalar görülür.
Osman Hamdi Bey o yıl Bağdat'tan babasına yazdığı mektupta bu dergiyi okuduğunu belirtmiştir. Bu ayrıntı bağlantıyı akla getirir, ancak kesin bir kanıt değildir. Tablo da bu gravürden yaklaşık 37 yıl sonra yapılmıştır.
İki versiyonu nerede görebilirsiniz?
1906 versiyonu Pera Müzesi'nde, 1907 versiyonu Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi'nde sergilenir. İki müze de Beyoğlu'ndadır ve aynı günde gezilebilir. İkinci versiyon, 2024 Mart ayından itibaren İstiklal Caddesi'ndeki bu müzede izlenebiliyor.
İki tabloyu aynı gün görmek, kaplumbağa sayısı ve oda ayrıntıları gibi farkları karşılaştırmanın en kolay yoludur. Güncel sergi düzeni için müzelerin resmî sitelerini kontrol edin. Hangi müzelerde MüzeKart geçtiğini MüzeKart geçerlilik sorgu aracıyla öğrenebilirsiniz.
Sık sorulanlar









