
Kayıt
Urartu dönemine (M.Ö. 900–580) kadar inen köklü bir geçmişe sahip olan Van Kale Sarnıçları ve Merdivenleri, hem kaleyle şehir arasında kurduğu bağlantı hem de su ihtiyacını karşılamadaki rolüyle dikkate değer bir yapıdır. Yazılı belgelerin bulunmaması ve kitabeliğin boş bırakılması sebebiyle kesin inşa tarihi saptanamamaktadır; ancak kaya işçiliği Urartu izlerini açıkça gösterir. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde eklemelerle kullanıldığı da malzeme ve mimarî özelliklerden anlaşılmaktadır.
Yapı plan itibarıyla üç bölümden oluşur: Kale Altı Sarnıcı, Kale Üstü Sarnıcı ve bunları birbirine bağlayan merdiven sistemi.
Kale Altı Sarnıcı
, zemin kat düzeyinde, arazinin doğal yapısına uyumlu olarak şekillenmiş dört ana bölümden meydana gelir. Giriş kuzeybatı köşeden sağlanır; taş söveli kapısında süslemeler göze çarpar. İlk bölüm tonoz örtülü küçük mekânlardan oluşurken, ikinci bölüm genişçe bir salondur ve havalandırma menfezi ile dikkat çeker. Buradan yuvarlak kemerli bir açıklıkla ulaşılan üçüncü bölüm, asıl su haznesidir. Yaklaşık 28 metre kot farkı ile aşağıya inilen bu kısım, “S” biçimli 68 basamaklı kaya merdivenleriyle düzenlenmiştir. Merdivenler doğal kaya oyularak şekillendirilmiş, yer yer moloz örgülü duvarlarla desteklenmiştir. Sonunda hâlen su barındıran kuyu yer alır. Zemin katta ayrıca bağımsız L planlı bir bölüm daha vardır; ahşap kirişlerle örtülü bu alan, tonozlu geçitlerle üst bölümlere bağlanır.
Kale Üstü Sarnıcı
, dört basamaklı merdivenle çıkılan üst katta yer alır. Doğu–batı doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlı bir mekândan ibarettir. Kuzey ve batı yönleri doğal kayaya yaslanırken, güney ve doğu yönleri kerpiç duvarlarla örülmüştür. Bu duvarlarda mazgal pencereler açılmıştır. Günümüzde kerpiç duvarların neredeyse tamamı ve üst örtü büyük ölçüde yıkılmıştır. Üst kat, cephe düzeni bakımından da önemlidir: güney cephesinde mukarnaslı bordürle çerçevelenmiş ancak tamamlanmamış bir kitabelik, doğu cephesinde ise dikdörtgen bir giriş kapısı ve pencere açıklığı yer almaktadır.
Bu iki sarnıç yapısını birbirine bağlayan merdivenler, yapının en özgün unsurlarıdır.
Yaklaşık 250 basamaklı
bu
kaya merdivenleri
kalenin üst kısmından başlayarak kademeli olarak sarnıca inmektedir. İlk bölümde yüz basamak kadar indikten sonra bir mağaraya, ardından 120 basamak daha inilerek Kale Üstü Sarnıcı’nın girişine ulaşılır. Basamakların önemli bir kısmı günümüze sağlam ulaşmıştır. Zor ve tehlikeli oluşu nedeniyle halk arasında “Şeytan Merdiveni”, bazı kaynaklarda ise “Bin Merdiven” adıyla anılmıştır. Evliya Çelebi de bu yolu “Suluk Kulesi yolu” olarak tanımlamış, Horhor Suyu ile ilişkisini kayda geçirmiştir.
Yapının inşasında moloz taş, kaba yonu taş, kesme taş, tuğla, ahşap, sal taşı ve kerpiç kullanılmış; bağlayıcı olarak kireç ve katkılı çamur harcı tercih edilmiştir. Ahşap hatıllar ziftle korunmuştur. Selçuklu dönemine ait tuğla payanda duvarı ve Osmanlı döneminde yapılan rampalı galeriler, farklı dönemlerin katkılarını göstermektedir.
Van Kale Sarnıcı ve Merdivenleri, tarih boyunca hem su kaynağı hem de stratejik geçit işlevi görmüştür. Ancak günümüzde kerpiç duvarların ve örtü sisteminin büyük kısmı yıkılmış, yapı doğal etkenler ve define arayıcılarının müdahaleleriyle ağır tahribata uğramıştır. Bugün sarnıcın kuyusu su barındırmaya devam etse de kerpiç duvarların neredeyse tamamı, örtü sisteminin ise büyük kısmı yıkılmıştır.
Yakınında
Aynı yer
Sık sorulanlar
Kale Altı Sarnıç, İpekyolu, Van konumunda kayıtlı bir kültürel miras yapısıdır.
Kale Altı Sarnıç MuseConnect envanterinde Merdiven, Sarnıç olarak sınıflandırılır.