Trabzon Mekteb-i Mülki Rüştiyesi, 1900 yılında inşa edilmiştir.
Üzerindeki kitabeye göre eğitim kurumu olarak kurulan yapı, Trabzon’da kız öğrenciler için açılmış ortaokul seviyesindeki mektep olarak kullanılmış, sonraki yıllarda Askerlik Şubesi ve son olarak Devlet Tiyatrosu Müdürlüğü işlevi görmüştür.
Bununla birlikte, başka bir görüşe göre yapının Trabzon Mekteb-i Mülki Rüştiyesi olduğu ve dönemin valisi Emin Muhlis Paşa tarafından 1863 yılında inşa ettirildiği belirtilmektedir.
Neoklasik üslupla yapılan yapı üç katlıdır ve kâgir yığma sistemdedir. İşlev değişiklikleri sırasında iç mekânın çoğu bölümü değiştirilmiş olsa da merdiven ve tavanlardaki ahşap işçiliği korunmuştur.
Yapı günümüzde Devlet Tiyatrosu Müdürlüğü olarak kullanılmaktadır.
Üzerindeki kitabe yapının II. Abdülhamid Döneminde 1900 yılında tamamlandığını göstermektedir.
Trabzon’da İnas Rüştiyesi’nin 1308 H/1890 M yılında Hacı Kasım Mahallesi’nde açıldığı ve mevcut binanın bağımsız bir rüştiye mektebi olarak kurulması neticesinde buraya taşındığı arşiv belgelerinde yer almaktadır.
Okul 1912 yılına kadar eğitim faaliyetlerini burada sürdürmüş, 1912’de İnas mektebinin kapatılması üzerine bina Trabzon Erkek Rüştiyesi’ne tahsis edilmiştir.
Rus işgaline kadar devam eden eğitim faaliyetleri işgal sırasında kesilmiş; 1916’daki Rus işgali döneminde yapı hastane olarak kullanılmıştır.
İşgal sonrası kısa süre boş kalan bina yeniden Erkek Rüştiye Mektebi olarak değerlendirilmiş, Cumhuriyet Dönemi’nde ise önce Askerlik Şubesi, ardından 1999 yılında ciddi bir onarım geçirerek Devlet Tiyatrosu Müdürlüğüne tahsis edilmiştir ve günümüzde de bu işlevini sürdürmektedir.
Kuzey yönünde geniş bir bahçesi bulunan yapı, bodrum üzerine üç katlı olarak kesme ve moloz taş işçiliğiyle yığma usulde inşa edilmiştir.
Bahçe ile birlikte kuzey-güney doğrultusunda uzanan düzgün dikdörtgen bir alanı kaplamaktadır. Bahçenin kuzey yönünde olduğu düşünülen müştemilat günümüze ulaşmamıştır.
Ana giriş, bahçenin doğu kenarında sokağa açılan anıtsal kapı ile sağlanmaktadır.
Asıl bina güney kesimde kareye yakın dikdörtgen bir alan üzerine oturmakta olup batıdaki büyük kapılarla Kalcıoğlu Sokağı’ndan ve bahçeden içeri girilmektedir.
Zemin kat idari, hizmet ve ihtiyaç birimleri ile büyük bir çok amaçlı salondan oluşur. Doğuda ileri taşırılan giriş çıkması fevkani bir düzenleme sunar. Girişten iç sofanın işlevini gören büyük salona geçilir.
Salonun doğusunda iki kollu, orta sahanlıklı düz merdiven yer alır. Batıda danışma ve ikinci bir kapı paneli bulunmaktadır.
Salonun kuzeyinde yapının bu kenarı boyunca uzanan bir salon, onun kuzeyinde ara koridorlarla ulaşılan üç bağımsız oda yer alır.
Üst katlar orta sofalı plan düzenine sahiptir; ortadaki küçültülen salonun doğusunda merdiven dairesi, batısında bölünmüş ıslak hacimler bulunur.
Bu orta bölümün kuzey ve güney kesimlerinde ikişer bağımsız sınıf yer alır.
Doğuya bakan ön cephe yatayda zemin kat silmesi ile saçak kornişi arasında iki, dikeyde dört yivli taşıyıcı sütunla üç bölüme ayrılmaktadır.
Zemin kattaki ileri taşırılan giriş çıkması cephenin kütlesel hareket odağıdır.
Yanlardaki iki iyon sütuna oturan giriş çıkmasının ortasındaki kapı ve iki yandaki pencereler taş söveli, basık kemerli ve simetrik düzendedir. Zemin katta her iki yanda üçer pencere simetrik düzeni tekrar eder.
Kademeli zemin kat kornişi tüm cephe boyunca dolaşır.
Üst katlarda ortada iki, yanlarda üçer pencere bulunmaktadır; kademeli profilleriyle dışa taşırılan üçgen alınlıklı bu pencereler Neoklasik üslubun klasik dönem göndermelerini yansıtır.
Saçağı taşıyan kademeli korniş cephenin üst sınırını oluşturur; çatı eğimli olup kiremit kaplıdır. İşlev değişiklikleri sırasında iç mekânın çoğu değişse de merdiven ve tavanlardaki ahşap işçilik korunmuştur.
Anıtsal kapı, dönemin yapıları için standartlaşan bir tasarım sergiler. En içte yivli yuvarlak kemerli açıklık bulunur. Yanlarda kürsü biçimli kaideler üzerinde kompozit başlıklı yuvarlak kesitli sütunçeler yer alır.
En dışta örme ayaklarla sınırlanan kesme taş kapı, taşıyıcı kaideler, kemer üzengi çizgisi ve taş altı çizgisi boyunca üç yatay silme ile dört bölüme ayrılır.
En alttaki bölümde sütun kaidelerinin ince dikdörtgen profiller dışında süsleme yoktur. Üzengi çizgisinin üzerindeki bölümde kemerin kilit taşında kabartma lotus motifi işlenmiştir.
Sütun başlıklarında yumurta dizini ile “C” ve “S” kıvrımları yer alır. Kapının üstündeki yarım oval taç bölümünde Sultan Abdülhamid’in tuğrası ve tarih bir madalyon içinde işlenmiştir.
Tacın uçlarındaki volütlü ters ve düz “C” motifleri barok etkiler taşımakta olup tepeliğinde taş küre biçimli bir sembolik gönderme motifi bulunmaktadır.
