Seyyidi Hacı Mehmet Çeşmesi, 906 H/1500 M tarihinde Seyyid Hacı Mehmed tarafından inşa edilmiştir.
Çift yönlü çeşmeler grubunda yer alan yapı, kademeli kaş kemerli formu, düz ayna taşı, yalaklı düzeni ve tek lüleli su çıkışıyla karakterize edilmektedir.
Hem parka bakan hem de yola bakan yüzünde birer akar lüle bulunması, çift yönlü kullanımın yapısal bir özelliği olarak belirginleşir.
Oturma sekisi bulunmayan çeşmede, su teknesi yol kotunun yükselmesi nedeniyle yüzeysel bir görünüm kazanmıştır.
Tamamen kesme taş malzemeyle inşa edilen yapı, zaman içinde birçok kez onarımdan geçirilmiş, taşları değiştirilmiş ve biçimsel bozulmalara uğramıştır. Bu durum, eski fotoğraflarla doğrulanabilmektedir.
Kemer alınlığına yerleştirilen dikdörtgen mermer kitabe ise iki yatay cetvelle üç satıra bölünmüş bir düzen içinde, girift celi sülüs hat ve zemin oyma tekniğiyle hakkedilmiştir.
Çeşme, başlangıçta aynı caddenin daha batısında konumlanmışken yol genişletme çalışmaları sırasında bugünkü yerine taşınmıştır.
Bu süreç, yapının kullanım bütünlüğünü koruyarak farklı bir noktaya aktarılmasını sağlamıştır.
Yapı, deposuz ve bağımlı oluşuyla işlevsel açıdan sade bir karakter taşır; kaş kemerli tasarımın oluşturduğu mimari ifade ise hem cephe düzeninde hem de su akışının yönlendirilmesinde belirleyici bir unsurdur.
Çeşmenin banisi Seyyid Hacı Mehmed, Trabzon’da hem müftülük hem de Nakîbü’l-eşrâf Kaymakamlığı görevlerini üstlenen ve Hz. Peygamber’in soyundan gelen bir aileye mensuptur.
Bu aile, Gülbahar Hatun Vakfı’na bağlı İmamet, Cüzhan, Devirhan, İhlâshan ve Yasinhân görevlerini yürütmüştür.
Seyyidlerin mahkemelerde şuhûdu’l-hâl olarak görev almaları, fetva verme yetkisine sahip olmaları ve toplumun her kesimiyle temas hâlinde bulunmaları, söz konusu ailenin sosyal ve tarihsel konumunu belirginleştirmektedir.
Seyyid Hacı Mehmed’in, aynı adı taşıdığı için 1811 doğumlu Trabzonlu divan şairi Mehmed Zühti Efendi ile sıkça karıştırıldığı da kaydedilmiştir.
Kitabesi;
1- Hâzihi aynun ucriyet fi eyyâmi devleti Sultân Bâyezîd bin Sultân Mehmed Hân halledallâhu mülkehu bi-nusretihi fi devri şemsi’z-zamân ve mefhari Âl-i Osmân Sultân Selim Hân İbni’s-Sultân.
2- Bâyezîd Hân meddallâhu zıllahu fi memleketihi ammerahâ Seyyidî Hacı Mehmed İbni Hacı Hamza bin Hoca Ömer lehum fi’l-cenneti nasib (Kad benâ hâzihi’l-ayne sâhib,
3- el-hayri huve habîb) İnnehu makbûlün indallâhi ve’r-resûli min karib (Keenne Şürbe hâze’s-selsebîli li’n-nâsi tabîb) Kultü fi târîhihi hâzâ maun bi’l-cenâni tîb.
906.
Anlamı:
Bu çeşme, Sultân Mehmed Hân oğlu Sultân Bâyezîd’in (Allah yardımıyla onun mülkünü ebedî kılsın) devlet günlerinde, Sultân Bâyezîd Hân (Allah onun gölgesini memleketinde uzun etsin) oğlu zamanın güneşi ve Osman sülâlesinin övüncü Sultân Selim Hân’ın devrinde akıtıldı.
Onu, Hoca Ömer oğlu Hacı Hamza (onlara cennet nasib olsun) oğlu Seyyidi Hacı Mehmed yaptırdı. Bu çeşmeyi hayır sahibi yaptırdı, o sevgili (bir kul) dur. O, Allah ve Resûlü katında yakında makbul olur.
Bu selsebilin içimi sanki insanlara tabîb gibidir. Onun yapılış tarihine “Bu su canlara lezzetdir” dedim. 906 H/1500 M.
