Osmaniye Mahallesi, Başar Sokak’ta, (Ada: 59, Parsel: 23) Hacılı Camii’nin tam karşısında yer almaktadır.
Çeşmenin kuzey cephesindeki üç satırlık celi sülüs hatlı mermer kitabeye göre, Islahlı Hacı Ahmedzâde merhûm Hacı Ahmed Efendi tarafından, fî 1 Ramazan Sene H.1327 (M.1909-10) yıllarında yaptırılmıştır.
Ankara Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından 12.06.1995 yılında tescil edilmiştir (Budak vd., 2014; 89). Kitabesinde şunlar yazmaktadır:
Ve sekâhum rabbuhum şarâben tahûrâ
Sahibü’l-hayrât ve’l-hasenât Âb-ı Islahlı Hacı
Ahmedzâde merhûm Hacı Ahmed Efendi
rûhuna fî 1 Ramazan Sene 1327
Kuzey-güney ekseninde, meyilli bir zemin üzerine bağımsız bir çeşme olarak inşa edilmiştir. Çeşmenin yüksekliği, 2.04 m. genişliği 2.06 m. derinliği de 2.04 m.’dir.
Kare formundaki yapı, tek yüzlü bir cephe özelliğine sahiptir.
Ön cephe, her iki yandan köşe sütunceleri ile sınırlandırılmış olup, ortada yer alan aynalık ve alınlık bölümleri yatay bir şekilde birbirinden ayrılmaktadır. Aynalık bölümü 0.54 x 1.42 m.
ölçülerinde olup tek bir musluk barındırmaktadır. Aynalığın üst kısmında yer alan 0.90 x 1.42 m. boyutlarındaki alınlık ise daha büyük ölçektedir.
Mermer kaplı olan bu bölümde, 3 satır halinde cetvellerle birbirinden ayrılmış, celi sülüs hat ile yazılmış 36 x 84 cm. boyutlarında bir kitabelik bulunmaktadır.
Kitabenin çerçevesi ve yazıları, siyah renkle belirginleştirilerek vurgulanmıştır. Kitabenin hemen altında, su tasının asıldığı bölümün boşluğu dikkat çekmektedir.
Köşe sütunlarının kaide ve başlıkları, yatay silmeler ile vurgulanmış, başlık kısmında ise mermer üzerine oyulmuş iki sıra halinde lale motifleri işlenmiştir.
Bu süsleme detayları, çeşmenin görsel estetiğini zenginleştiren önemli unsurlar arasında yer almaktadır. Aynalık genişliğinde tutulmuş olan su teknesi, günümüzde yol seviyesinin altında kalmıştır.
Geleneksel olarak çeşmelerde görülen oturma sekileri, bu yapıda tercih edilmemiştir. Çeşmenin en üst bölümünde, yapıyı sınırlandıran 30 cm. genişliğinde bir mermer korniş bulunmaktadır.
Kornişin her iki yanında başlıklara yer verilerek alt kısımla uyumlu bir kompozisyon oluşturulmuştur.
Kornişin en üst kısmı yatay bir silme ile sonlandırılmış olup, mevcut izlerden yan cephelerde de devam ettiği anlaşılmaktadır. Çeşmenin arkasında 2.04 x 2.08 m. ölçülerinde bir su deposu yer almaktadır.
Tuğla malzeme ile inşa edilen bu bölüm, zamanla sıvanmış olmakla birlikte, günümüzde sıvaların tahrip olduğu ve yapının bakımsız bir halde bulunduğu görülmektedir. Yapının üst örtüsü düz dam şeklindedir.
Malzeme açısından değerlendirildiğinde, ön cephede mermer kaplama kullanılmış, yan cepheler ve aynalık kısmı ise içten tuğla, dıştan sıva ile kaplanmıştır.
İlk inşa edildiği dönemde taş malzeme kullanıldığı, ancak sonraki onarımlar sırasında bazı bölümlerin tuğla ile yenilendiği tahmin edilmektedir. Çeşme günümüzde faal durumdadır.
Süsleme unsurları açısından değerlendirildiğinde, ön cephede simetrik bir düzen içinde yerleştirilmiş sütunların başlıklarında, mermere oyulmuş lale motifleri bulunmaktadır.
Bu bitkisel süslemeler, iki sıra halinde işlenmiş olup yapraklardaki damar ayrıntıları titizlikle betimlenmiştir.
Bunun yanı sıra, ön cephenin her iki yanında konumlanan sütunlar ile yapıyı üstten sınırlayan korniş, cepheye hareketlilik kazandıran belirgin unsurlar arasında yer almaktadır.
Kaynak: Okumuş, Erdal, Düzce’deki Türk Dönemi Çeşmeleri, Düzce Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl: 15, Sayı: 1, 2025, s. 58-59.
